Uređuje:
ing Salih ČAVKIĆ
FILOZOFIJA
KONTINUUMA
Bosna, Balkan, Evropa – i AmerikaTimeo Europeos et dona ferentes
(Bojim se Evropljana i darove kada nose)
“Timeo Danaos et dona ferentes”
Vergilije, Eneida
Džemal SOKOLOVIĆ
University of Bergen
Department of Comparative Politics
Christiesgt. 15 – N –
Bergen, Norway
Fax: +47 55 58 94 25
Tel: +47 55 58 20 07
E-mail: dzemal.sokolovic@isp.uib.noCopyright (c) 2005 Džemal Sokolović
Krajem 1992. godine sam napustio Bosnu, u to vrijeme mjesto najvećeg ratnog žarišta u svijetu, i Balkan, vjerovatno najstigmatiziraniji dio svijeta. Sada živim u Skandinaviji, dijelu Evrope sa, pretpostavljam, najboljim imidžom u svijetu, preciznije u Norveškoj, zemlji sa, prema kriterijima UN, najvišim kvalitetom života. Pa ipak, ako biste me pitali da li bih se vratio u Bosnu, i na Balkan, odgovorio bih: ”Odmah!”
Ako ovome dodamo da Skandinavija, odnosno Norveška, spadaju među najrazvijenije demokratije u svijetu, a da je Balkan, i pored tranzicijskih dostignuća, još uvijek dio svijeta u kome su ljudska prava i fundamentalne slobode značajno ugroženi, a Bosna pod vlašću the OHR, dakle jedna nesuverena zemlja, onda moj odgovor izgleda još zbunjujući i - sumnjiviji.
Otkuda ta potpuno iracionalna potreba da se iz najevropskijeg dijela Evrope vratim u dio Evrope za koji neki smatraju i da ne pripada Evropi? Sumnjam da mi Evropljani vjeruju, a za Balkance pouzdano znam da mi ne vjeruju. Oni kažu: ako se uistinu želiš vratiti, zašto to onda ne uradiš. Moj ambivalentni stav prema Balkanu, odnosno Bosni, kao i Evropi, to da želim da se vratim, ali se ne vraćam, može se razumjeti samo ako ste Balkanac koji je tamo bio žrtva genocida, a ipak zbog toga, čak ni u Evropi, niste postali nacionalist. Ovakav stav prema i Evropi i Balkanu može se razumjeti samo ako se razumije odnos Evrope i Balkana. Kako objasniti taj odnos?***
Odnos između Bosne, odnosno Balkana, i Evrope, može se shvatiti samo ako se stavi u siri kontekst. Siri kontekst u ovom slučaju znaci ako se ovome, tj. Bosni i Balkanu, i Evropi, doda i - Amerika.
U skorijoj istoriji, mislim na vrijeme raspada Jugoslavije i tragediju Bosne, Evropa i Amerika su imale bitno različit odnos prema Jugoslaviji i Bosni i Hercegovini, dakle jednom evropskom pitanju i – ipak jednom dijelu Evrope. Te razlike su brojne, ali ćemo ih reducirati na tri relevantna pitanja:
Odnos prema integritetu Jugoslavije i Bosne i Hercegovine, kao suverenih evropskih, mada balkanskih država;
Odnos prema ratu, u Bosni i Hercegovini prije svega, ali i svim takozvanim jugoslovenskim ratovima (Slovenija, Hrvatska, Bosna, Kosovo);
- Odnos prema demokratiji i izgradnji jedne održive države u Bosni i Hercegovini.
Odnos Evrope i Amerike prema ova tri bitna pitanja: integritetu suverenih država, ratu i, najzad, demokratiji kao političko-pravnom sistemu, se pokazao toliko različit da ljudi na Balkanu, u Bosni posebno, imaju razloga da se plaše svakog narednog koraka koji dolazi iz Evrope. Otuda i naslov ovog teksta. Štoviše, nakon skorašnjeg iskustva Bosanci se imaju pravo pitati da li su oni uopće dio Evrope ili - Amerike. Ovim se ne kaže da su svi potezi Amerike bili ispravni i pravovremeni.
Integritet balkanskih država između Evrope i Amerike
Moja polazna hipoteza se sastoji u tome da događaji na Balkanu, a posebno ratovi, u posljednja dva stoljeća, nemaju svoje uzroke samo na Balkanu, nego su u osnovi rezultat sukoba između dva evropska politička koncepta, zapadnog, na jednoj, i centralno-jugo-istočnog, na drugoj strani.
Izrečena konkretnim jezikom ova hipoteza bi glasila: ”balkanizacija” Balkana je rezultat europeizacije Balkana. ”Balkanizacija” je termin novijeg datuma. Zato i njegove uzroke treba tražiti u modernom vremenu: XIX i XX vijeku. Balkanizacija je, naime, proces političkog mrvljenja, usitnjavanja, i komadanja jednog nekada politički homogenog i integriranog područja u Evropi. Sve do XIX vijeka Balkan je znao za samo jednu političku granicu, podijeljen između dvije velike političke tvorevine, dva carstva, dakle dvije aristokratske i nedemokratske države. Danas na Balkanu ima vise granica nego država. Dva carstva, Otomansko i Habsburško, iako religijski kompozitna i multietnička, bila su uprkos toj činjenici i nelogično za tu činjenicu, politički homogena i teritorijalno integralna. Međutim, bile su to dvije tvorevine koje se politički nisu uklapale u zapadnoevropske političke standarde.
Ono što je razlikovalo Centralnu i Jugo-istočnu Evropu od ostalog dijela Evrope jeste sljedeće. Zapadna (paradigma Francuska) je, kao i Sjeverna (paradigma: Švedska), Evropa svoj politički homogenitet i integritet postizala tako što je brisala i etničke i kulturne i regionalne identitete s ciljem stvaranja jedinstvenog, standardnog, tj. nacionalnog identiteta. (Zapadno)Evropski politički standard je bila nacionalna država. Sve što nije zadovoljavalo taj uslov nije priznavano evropskim. Politička Evropa se nije podudarala s geografskom Evropom. Ne samo Turska, kao civilizacijski distinktivna, nego ni Austro-Ugarska, kao kršćanska zemlja, nisu ispunjavale ovaj temeljni (zapadno) evropski conditio sine qua non. Turska i Austro-Ugarska su bile aristokratsko-(i pomalo) teokratske države. I zato su trebale nestati kao takve. U pobjedničkoj historiografiji one su upravo kao takve morale nestati. Trebalo je dokazati da ove političke tvorevine ne mogu funkcionirati kao homogene političke cjeline bas zato jer su bile multikulturalne, etnički kompozitne i religijski tolerantne. Trebalo je dokazati da ova dva politička aranžmana ne mogu održati svoj integritet jer u njima ljudi govore različitim jezicima, mole se bogu na različite načine, a imaju i različitu kulturu odnosa u porodici i pogotovo prema ženama. Sada kada je to dokazano, iz današnje perspektive, koja je jedino perspektiva pobjednika, pokazalo se da je raspad Otomanske carevine i Habsburške monarhije bio istorijska nužnost. Štaviše, da ironija bude veća, danas treba znati da su se ove dvije države raspale iznutra, unutrašnjom logikom, a ne miješanjem sa strane. I ne samo to: bile su to neprirodne političke tvorevine.
Svi koji danas znaju u čemu se sastojala uloga Francuske i Britanije u raspadanju Turske i Austro-Ugarske, znaju, međutim, da se one nisu morale raspasti. Štaviše, sukob između dva evropska politička koncepta, zapadnog i centralno-jugo-istočnog nije počeo s Prvim svjetskim ratom, pa ni balkanskim ratovima 1912-1913. godine. Počeo je Berlinskim kongresom (kao nastavkom i posljedicom San Stefanskog mira), priznavanjem suvereniteta balkanskim nacionalnim državama (Srbiji, Rumuniji, Bugarskoj i Crnoj Gori) i austro-ugarskom okupacijom Bosne i Hercegovine, kao dijela suverene Otomanske carevine, dakle sukobom unutar centralno-jugo-istočnog evropskog političkog koncepta. Krajnje je vrijeme da historiografija pokaze koliko je to bio unutrašnji a koliko sukob induciran izvana. (1) (Berlinski kongres je održan od 13. juna do 13. jula 1878. Na njemu su donesene odluke od bitnog značaja za budući razvoj događaja na Balkanu, ali i čitave Evrope i svijeta: “For the Balkan peoples, then, the Berlin Treaty meant not peace with honor but rather frustration of national aspirations and future wars. The direct and logical outcome of the Berlin settlement was the Serbian-Bulgarian war of 1885, the Bosnian crisis of 1908, the two Balkan wars of 1912-1913, and the murder of Archduke Francis Ferdinand in 1914.” Sravrianos, p. 412)
Trebalo je, prvo, pokazati da, sa stanovišta nacionalne države, u jednoj teokratskoj državi, kakva je bila Turska naravno, ne mogu živjeti vjernici koji pripadaju drugoj vjeri. Bosna i Hercegovina je morala biti okupirana od strane jedne evropske kršćanske države zato što u njoj žive kršćani. Velike (zapadno) evropske sile su velikodušno dopustile Austro-Ugarskoj da okupira, a kasnije i aneksira, Bosnu i Hercegovinu. To što je pri tome Austro-Ugarska, po prvi puta u svojoj istoriji, dobila i značajnu grupu muslimanskih građana, jer je među stanovnicima Bosne i Hercegovine, i dok je bila unutar Turske, bilo i muslimana, sa stanovišta principa nacionalne države, dugoročno i strateški, nije značilo ništa. Bilo je samo pitanje vremena kada će se bosanski muslimani europeizirati, tj., govoreći savremenim jezikom, integrirati, dakle asimilirati. Bila je to, govoreći šahovskim jezikom, evropska žrtva figure. Austrija ju je pohlepno prihvatila. Turska se složila s okupacijom dijela svoje teritorije, a zadržala suverenitet sultana nad tom istom teritorijom! Austrija upada u evropsku klopku i tako postavlja temelje svoje vlastite propasti. Aneksija BiH bila je uvod u ono što je kasnije postalo poznato kao balkanizacija, dakle nepoštovanje teritorijalnog integriteta država i njihovo raspadanje.
Druga epizoda u žrtvovanju balkanskih političkih integriteta bili su balkanski ratovi 1912-1913. Evropa je, još dragovoljnije nego austrijsku okupaciju Bosne, dopustila napad balkanskih kršćanskih (pravoslavnih) (2) država na Otomansku carevinu. Srbija, Crna Gora, Bugarska i Rumunija napadaju 1912. godine Tursku da bi “oslobodili” preostale nacionalne teritorije i preostale bratske, pravoslavne narode, prije svega Makedonce. Šta se dogodilo s Makedoncima u kulturnom, vjerskom, etničkom i teritorijalnom smislu, nakon što je tuđinska vlast zamijenjena bratskom, treba znati da bi se razumjelo. (3) Kada se to shvati onda će se razumjeti zašto je i Drugi balkanski rat bio nužan i ni najmanje različit od Prvog. Kao što je u Prvom osnovni interes bio drpanje turske teritorije, tj. povrjeđivanje njenog teritorijalnog integriteta, a ne oslobađanje brace po krvi i vjeri, tako je i Drugi balkanski rat, rat balkanskih pravoslavnih država protiv Bugarske, također pravoslavne države, bio isto to – povrjeđivanje teritorijalnog integriteta, ili pljačka tuđe teritorije. Čak i Lenjin, u svojoj ocjeni balkanskih ratova, prema kojoj je Prvi bio oslobodilački, a Drugi osvajački, nije mogao da prevlada svoj boljševički šovinizam.
Po prvi puta se u istoriji ”balkanizacije” pokazalo očiglednim da iza toga stoji Evropa. Kao što Evropi nije bilo stalo, kao ni balkanskim nacionalnim državama, do integriteta Turske (u oba slučaja – okupacije Bosne i Prvom balkanskom ratu), tako joj nije bilo stalo ni do integriteta Bugarske, kao ni, usuđujem se reći već tada, do integriteta ni jedne druge balkanske države. Indiferentni stav Evrope prema integritetu Jugoslavije, na kraju XX vijeka, to potvrđuje i, štoviše, ima svoje korijene već ovdje, na početku XX vijeka.
Zašto je Evropa dopustila Srbiji, zajedno s drugim pravoslavno-nacionalnim balkanskim državama, da napadne Tursku, kao muslimansku državu, ali i ignorira srpski terorizam nad Austro-Ugarskom (atentat u Sarajevu), kao kršćanskom državom, ostaje najvećom političko-diplomatskom, ali ne i teorijskom zagonetkom. Naime, ne samo Turska, kao nekršćanska država, nego ni Austro-Ugarska, kao kršćanska država, nisu odgovarale zapadno evropskim političkim standardima. Ono što je bio zajednički nazivnik i Austro-Ugarske i Turske jeste da su to bila multietnička društva, pri tome funkcionirajuća i tolerantna. Ni jedna ni druga nisu dakle bile nacionalne države, a to je ono što je smetalo Zapadnoj Evropi. Takva Zapadna Evropa je tražila na Balkanu političku tvorevinu na koju će se moći osloniti i koja će prihvatiti njenu političku paradigmu – nacionalnu državu. To je bila Srbija. Jedini politički interes Zapada za Srbijom i ostalim nacionalnim državama koje su se rađale, bio je da od Srbije napravi sredstvo borbe protiv integriteta dvije političke tvorevine koje se nisu uklapale u evropske standarde, Habsburške i Otomanske imperije. Taj interes nije bio ni zaštita kršćanstva ni oslobađanje podjarmljenih naroda. I tu je izvor svih kasnijih tragedija Srbije i njenog naroda i uzrok tragedija koje je Srbija donijela drugim balkanskim narodima.
Treća epizoda: Prvi svjetski rat konačno razotkriva šta stoji u osnovi odnosa između zapadnoevropskog, kao jedino legitimno evropskog, i centralno-jugo-istočnog, kao izvorno orijentalno-despotskog, i prema tome u biti ne-evropskog, političkog koncepta. Srbija, kao nekada Austro-Ugarska, dobija zeleno svjetlo i biva ohrabrivana ili barem ne obeshrabrivana, od strane Zapada da pokaze svoje otvorene pretenzije prema BiH, kao tada već političkoj jedinici suverene države Austro-Ugarske. Kao nekada Turska, tako sada Austro-Ugarska shvata da je njen integritet ugrožen balkanskom politikom zapadne Evrope. Iza Srbije, i u slučaju njenog napada na Tursku kao i u slučaju njenog terorističkog provociranja rata sa Austro-Ugarskom, stajala je samouvjerenost koju su joj pružale Francuska i Engleska. Iza njihovog savezništva i podrške Srbiji, međutim, nije stajala ni briga za srpski narod ni briga za evropsku civilizaciju. Iza (zapadno) evropske balkanske politike stajao je jedino interes: ”balkanizacija” dva velika balkanska carstva. Kada su to shvatili, i Turska i Austro-Ugarska, prestaju sa međusobnim neprijateljstvima. Od viševjekovnih suparnika Turska i Austro-Ugarska postaju saveznici. To je jedini način da se objasni iznenadno savezništvo ove dvije države: postojanje zajedničke opasnosti.
Ipak, dogodilo se nešto na što Evropa nije računala. Posljedica Prvog svjetskog rata jeste naravno totalni krah integriteta i druge velike multietničke države, Austro-Ugarske, i jačanje novih nacionalnih balkanskih država. Sama Austrija postaje nacionalna država, čime ispunjava uslov da se pridruži zapadno evropskom političkom modelu, bas kao i Turska. Ali, posljedica Prvog svjetskog rata je i nastanak jedne nove države, kulturno kompozitne, etnički raznolike i čak religijski tolerantne – Jugoslavije. To je bila neočekivana i neplanirana posljedica sukoba između dva evropska politička koncepta, zapadnoevropskog i centralno-jugo-istočnog, i staviše pobjede prvog nad drugim. Danas bismo mogli reći da je Jugoslavija bila i neželjena posljedica Prvog svjetskog rata. Šta više, nastanak Jugoslavije, kao teritorijalno velike države, je bio izravno protivan dugogodišnjoj politici evropskih sila. (4) Međutim, ta država i nije bila rezultat zapadno-evropske balkanske politike. Naprotiv, pobjednička Zapadna Evropa je Srbiji, kao saveznici pobjedničke alijanse, na kraju rata i ponudila – Veliku Srbiju, koja je uključivala čitavu Bosnu, i veliki dio Hrvatske, sve do linije Karlovac-Karlobag, na čemu i danas u Haagu insistiraju glavni akteri srpskog nacionalizma. Srbiji se, međutim, same nude i Slovenija i čitava Hrvatska, čemu se pridružuje i Bosna i Hercegovina, što Srbija, bez razmišljanja, i prihvata. Jugoslaviju, novu ne-nacionalnu državu, i kao takvu disonantnu vladajućem političkom konceptu Evrope, ne odobrava, međutim, Evropa, nego Amerika, i njen predsjednik Woodrow Wilson. (Wilson je, naime, za razliku od Evropljana, posao od principa prava naroda na samo-opredjeljenje, što je Evropa rado prihvatila. Ali princip prava naroda na samo-opredjeljenje podrazumjeva kako pravo na odcjepljenje tako i pravo na ujedinjenje, što u rezultatu znaci: i nacionalnu i multietničku državu. Južni Slaveni, kao i Česi i Slovaci, se samo-opredjeljuju da žive zajedno, a to je bilo protivno principu na kome počiva Evropa. Na sljedeću fazu u europeizaciji Balkana Evropa je trebalo da čeka i novu priliku.)
Iako nova država (Država SHS, Kraljevina SHS, i najzad, Jugoslavija) teško da se može označiti etnički tolerantnom, u svom drugom, komuništičkom izdanju konačno se rješava pretenzija da postane nacionalna država. Kada ti isti komuništi, u trenutku svoje preobrazbe u nacionaliste, na posljednjem Kongresu svoje Partije 1989. godine, odluče da ”balkaniziraju” Jugoslaviju, i rasparčaju je u male nacionalne države, Evropa, ta paradigma nacionalne države, pokazuje nevjerovatan stepen ignorancije i ravnodušnosti uprkos helsinškim zakletvama u nepromjenljivost evropskih granica. U tome, štaviše, mnoge evropske države igraju vrlo nečasnu ulogu.(5)
Sabrina Ramet smatra da je nekorektno okrivljavati samo Njemačku i Austriju za ohrabrivanje Slovenije i Hrvatske u njihovim secesionističkim planovima. (6)
Indikativno je da su među najčešće upotrebljavanim atributima u evropskom akademskom i političkom vokabularu za raspad Jugoslavije 1992. godine bile ocjene da je Jugoslavija – neprirodna tvorevina. Evropski ignorantski kritičari Jugoslavije pri tome ne kažu koje su države – prirodne tvorevine. Ukratko, Evropa ne pokazuje nikakav interes za očuvanje integriteta jedne suverene evropske i balkanske države.
Indikativno je, također, da Amerika, za razliku od Evrope, pokazuje neuporedivo vise interesa za očuvanje jednog pluralnog društva i integriteta jedne države, bas kao što je odigrala značajnu ulogu u njenom stvaranju. (7) Istu takvu, konstruktivnu ulogu, Amerika igra i kasnije, u odnosu na integritet novonastalih država, prije svega Hrvatske i Bosne i Hercegovine, štiteći ih od agresivnih nacionalističkih planova o stvaranju jedne nacionalne države - velike Srbije. Od prvog trenutka, od kada su Predsjednik Milošević i vlada Crne Gore proglasile 27. aprila 1992. stvaranje jedne nove federalne države, sastavljene od samo dvije republike, Amerika stiti integritet Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Evropa nastavlja da pokazuje svoju indiferentnost prema njihovom teritorijalnom integritetu, kao i u slučaju Jugoslavije. Štaviše, u slučaju Bosne predlaže njenu podjelu u različitim varijantama.
Može se reći, generalno, da se Amerika ponašala kao da su Jugoslavija, a posebno Bosna, dijelovi Amerike, a ne Evrope, i vice versa.
- Jugoslavenski ratovi i Evropa i Amerika
Pitanje teritorijalnog integriteta nužno vodi pitanju rata. Kome nije stalo do integriteta uvijek rizikuje da se suoči s ratom i – zločinom.
Možda se može reći da su odnosi Evrope i Amerike prema posljednjim (jugoslovenskim) ratovima na Balkanu u još većoj mjeri odvojili Bosnu, odnosno Balkan od Evrope. I time, naravno, Ameriku i Evropu. Već na nivou pukog interesa za te ratove i ozbiljnosti kojom se tim ratovima pristupalo, može se vidjeti velika razlika u odnosu između Evrope i Amerike. Evropa je te ratove, iako na vlastitom tlu, doživljavala kao regionalne, čak lokalne, a Amerika ih je smatrala globalnim pitanjem i prijetnjom svjetskom miru.
Dok je Amerika, barem u verziji Demokratske stranke i predsjednika Clintona, bila protiv rata, i, mada sa velikim zakašnjenjem, za intervenciju, a posebno protiv zločina, koji se već od samog početka mogao naslutiti u njegovom najgorem obliku – genocidu, dotle se to za Evropu ne može reci. Šta više, na obilježavanju 10. godišnjice masakra u Srebrenici Predsjednik Clinton je bio taj koji je molio žrtve u Srebrenici, i Bosni općenito, za oprost. Evropa to nije uradila.
”No Intervention” je bilo definirajuće obilježje politike Velike Britanije, kao i većine evropskih država. (8) Nasuprot tome, Amerika je bila spremna da ugrozi čak atlantsko savezništvo radi svojih principa. Uostalom, Amerika je bila ta koja je povela vazdušne napade protiv bosanskih Srba 31. avgustu 1995, nakon Srebrenice. Evropski saveznici su im se pridružili, ali ne radi toga da se zaustavi rat, nego tek kada ni evropske države nisu mogle da podnesu Srebrenicu. Kao da genocid u Bosni nije počeo davno prije Srebrenice. Evropske sile su izbjegavale intervenciju do posljednjeg trenutka, sve dotle dok su se razmjere masakra u Srebrenici mogle kriti. Na sjednici Savjeta bezbjednosti OUN Francuska, Italija, Nigerija, Rusija, Velika Britanija i Kina odbijaju da daju zeleno svjetlo za vazdušne napade samo dan nakon pada Srebrenice, a dovoljno prije da se spasi 8.000 života dječaka i muškaraca. Jedini izuzetak bila je Češka. (9)
Čini se da je i odnos balkanskih država prema ratu (ratovima) u bivšoj Jugoslaviji i zločinima bio indikativan sa stanovišta naše osnovne hipoteze. Ova se, izgleda, i ovdje potvrđuje. U onoj mjeri u kojoj su te države, iako balkanske, evropeizirane, i njihov odnos prema ratu je dalje od američkog i bliži evropskom. Ni jedna balkanska država se ne uključuje u rat niti zvanično podržava bilo koju državu u sukobu. Pa ipak, dobrovoljci iz Grčke i Rumunije učestvuju u ratu u Bosni na strani bosanskih Srba. Dobrovoljci iz Grčke, zemlje članice NATO-a, čak učestvuju u osvajanju Srebrenice (10), ”sigurne zone” pod zaštitom UN i međunarodnih snaga, prije svega oružanih snaga NATO alijanse. Da su snage holandskog bataljona u Srebrenici dobile naređenje norveškog pukovnika Hagrupa Hauklanda, svog neposredno nadređenog komandanta, da brane Srebrenicu, kao što su trebale, moglo se dogoditi da vojnici jedne NATO države pucaju na para-militarnu jedinicu iz jedne druge NATO države.
To se nije dogodilo, ali ja ne znam šta da kažem: srećom ili – nažalost.
- Odnos Amerike i Evrope prema demokratizaciji Balkana
Postoji li veza između teritorijalnog integriteta država, ratova koje ove vode i demokratije?
Venecijanskoj komisiji se suprotstavljam sa dva osnovna argumenta:
Balkan, a Bosna posebno, ne mogu zamisliti bolji poklon od majke Evrope nego što je demokratija. Evropa, bilo da se radi o njenim akademskim stručnjacima za demokratiju, bilo da se radi o Council of Europe, i njegovoj Venecijanskoj komisiji, upravo to i čini: nudi BiH demokratiju, tj. suverenitet građana umjesto Daytonskog sporazuma, OHR-a i njegovih bonskih (suverenih) ovlasti. Vrlo primamljiva mrkva. Naivni kakvi jesu, Bosanci su je već zagrizli. ”Mišljenje Venecijanske komisije o ustavnoj situaciji u Bosni i Hercegovini i Bonskim ovlastima Visokog predstavnika” (”Opinion…”) bi, međutim, moglo postati Trojanskim konjem BiH. (11)
Naivan kakav jesam, jer sam Bosanac, dakle Balkanac, vjerujem da se to može spriječiti, i zato se i suprotstavljam stavovima Venecijanske komisije i njihovoj naivnosti da je demokratija na Balkanu moguća u ovom trenutku, i da će Balkan izbjeći nove ratove ako se samo demokratizira.
Za ovo imam argument. Venecijanska komisija, naime, stoji na stanovištu Vojislava Koštunice, predsjednika Srbije, za koga se čak i u Srbiji tvrdi da je ne samo velikosrpski nacionalista, sofisticirani nastavljač politike Slobodana Miloševića, haškog optuženika za, između ostalog, genocid u Bosni, nego i – nacista. (Sonja Biserko) Danas u Srbiji mnogi vjeruju da Srbijom još uvijek vlada Milošević – preko Koštunice. (12) Koštunica, naime, također, kao pravi Evropljanin, smatra da Bosnu treba dati njenom narodu, a oteti je iz ralja Daytonskog sporazuma, stranaca na čelu s Visokim predstavnikom i, naravno, Amerikanca. Desetine srpskih intelektualaca već nekoliko godina idu po evropskim konferencijama i ponavljaju njegove rijeci: Bosna Bosancima, stranci napolje! Vrlo velikodušno od onih koji se nikada nisu odrekli svog osnovnog cilja: Velike Srbije!
Ovoj populističko-akademskoj ofanzivi pridružili su se, nažalost, i mnogi bosanski intelektualci. Paddy Ashdown, sadašnji Visoki, je među najnepopularnijim ličnostima u Bosni i Hercegovini. Bosanski intelektualci su se ponovo dali uhvatiti u klopku koju im postavlja prepredeni Koštunica i naivni Evropljani. Kada stranci odu, ponavljaju oni zajedno sa srpskim i evropskim intelektualcima, narod Bosne će sam da uredi svoju državu i zemlju.
Ako stranci odu, Bosnu će upravo stranci, mislim na susjede, odmah podijeliti, možda izazvati novi rat, a nije isključeno i nastaviti s genocidom nad jednim njenim narodom, samo na neki suptilniji i sofisticiraniji način nego što je to činio ”balkanski koljač” iz Haaga. U ime evropskog principa ”da ljudi ne mogu živjeti zajedno”.
Da je ovo evropsko mišljenje duboko ukorijenjeno u srpskom nacionalizmu može se potvrditi i kod Radovana Karadžića, također haškog optuženika. On je tvrdio: ”Srbi, Hrvati i Muslimani više ne mogu živjeti zajedno. Ne možeš držati mačku i psa zatvorene u istoj sobi.” Šta više, njegovo mišljenje je ponavljao i Torvald Stoltenberg, Evropljanin: ”Ne može se prisiliti ljude da žive zajedno.” (13) Kao da su nesretne države isto što i nesretne familije. Pa ako ste pater familias, onda možete istjerati ženu, pa i djecu, jer ne možete sa njima živjeti. Ili, ako ste mater familias, pa možete otjerati muza, pa i djecu ako treba, zato jer sa njima vise ne možete živjeti. Države, međutim, nisu familije. U normalnom pravnom društvu ni muž ni žena ne mogu biti natjerani da žive zajedno, ali ni otjerani iz kuće na ulicu. Samo iz nenormalnih država možete otjerati milion ljudi, recimo Bošnjaka, zato što sa njima ne možete živjeti.
U ideji da se Bosna prepusti njenom narodu, tj. ideji da se u Bosni prestane s ”izigravanjem demokratije” (14), otjera međunarodna zajednica, tj. ukine protektorat, itd, nema ništa lose – u principu. U stvarnosti, međutim, uzimajući u obzir okolnosti nastale genocidom, ratom i raspadom bivše zajedničke države, a posebno eksplozijom nacionalizama u BiH, ta ideja je naprosto neodrživa i katastrofalna. Ideja da se Bosna prepusti njenom narodu ne može da funkcionira iz sasvim prozaičnog razloga – tamo ne postoji narod. Postoje još uvijek samo tri nacionalizma. I dvije vrlo nacionalne države u susjedstvu. Za neupućene treba naglasiti da se Bosna ne granici sa vise od dvije države, mada sama ima tri naroda, i da su joj Srbija i Hrvatska jedini susjedi. U takvim uslovima, prepustiti Bosancima, Srbima i Hrvatima, uz Bošnjake, da odlučuju o svojoj sudbini, znaci ponovo ih dovesti na ivicu rata, novih zločina i podjele zemlje. Venecijanska komisija, koja kaže da o Bosni treba da odlučuju njeni građani, tako u najboljoj namjeri, naravno(!), nastavlja da dosljedno sprovodi evropsku nacional-politiku prema Balkanu, stvarajući uslove za nastavak procesa ”balkanizacije” Bosne i Hercegovine, a možda i sire.
1. Čak i kada ovo što sam rekao i ne bi bilo tačno, tj. pod pretpostavkom da su Bosanci zaista postali ”građani”, a tek potom da su Bošnjaci, Hrvati i Srbi, ostaje neporecivo moralno pitanje. Nemoralno je zalagati se za demokratiju, dakle oblik državnog uređenja koji počiva na principu većine, u zemlji u kojoj se u jednom njenom dijelu došlo do apsolutne većine – genocidom. Ovo pitanje, međutim, Venecijanska komisija i ne pominje.
2. Venecijanska komisija protivrječi svom vlastitom principu. Ona se zalaze za odbacivanje Daytonskog sporazuma i izbacivanje Visokog predstavnika iz BiH, dakle za suverenitet građana i naroda BiH, dok u isto vrijeme opravdava postojanje podjele Bosne na entitete zasnovane na nacional-osnovi i, ipak, Daytonskom sporazumu.
Svoje bavljenje Bosnom Venecijanska komisija: 1. počinje od premise da je demokratija bolja od Daytonskog sporazuma, i 2. dolazi do zaključka da entitete u Bosni, ustanovljene Daytonskim sporazumom, ne treba ukinuti, ”posto to ne bi bilo prihvaćeno unutar RS” (”since this would not be accepted within the RS”).
Sve ovo Komisija je ustanovila tako što je tri dana provela u Bosni: jedan u Sarajevu, drugi u Banja Luci, a treći na putu između Sarajeva i Banja Luke.
Komisija očito protivrječi samoj sebi. Hoće da bude principijelna i evropska. Zalaze se za nešto što smatra nerealnim. Smatrajući nerealnim ukidanje entiteta, jer to ne žele Srbi u RS, ona se u stvari zalaze za suverenitet nacionalnih grupa, a protiv suvereniteta naroda, tj. građana BiH. Pa ipak, insistira na demokratizaciji BiH!!!! Kako se može demokratizirati zemlja koja je sastavljena od političkih jedinica, entiteta, zasnovanih na narodnim grupama? Ako se komisija zaista zalaze za suverenitet naroda i građana, tj. demokratiju u Bosni, ona to mora dokazati: založiti se za ukidanje entiteta zasnovanih na nacionalističkom principu i genocidnoj praksi. Ili se založiti za dosljednu primjenu Daytonskog sporazuma koja podrazumjeva i vraćanje svih izbjeglica. A to se još nije dogodilo. Zalaganje Komisije za demokratiju i zadržavanje entiteta istovremeno može imati dalekosežne zaključke i posljedice. 1. Ako se Komisija zalaze za demokratsko odlučivanje u RS, tj. odlučivanje na principu većine, znaci li to da Komisija smatra legitimnim odluke donesene većinom postignutom genocidom? 2. Ako se prepusti narodu BiH da odlučuje uz istovremeno postojanje entiteta, znaci li to da će Komisija podržati odluku RS da se izdvoji iz BiH i tako izazove novi rat?
Ne znam da li su članovi Komisije svjesni implikacija svojih stavova, ali su političari u RS već odavno saglasni s Mišljenjem Komisije i svjesni implikacija (za njih mogućnosti) na koje ja upozoravam.
Inače, Venecijanska komisija pristupa pitanju BiH birokratski i akademski, dakle apstraktno, kao da rata nije bilo, kao da rat nije zaustavljen Daytonskim sporazumom i, naročito, kao da Amerika vise i ne postoji. Venecijanska (dakle europska) komisija počinje svoju kritiku sadašnjeg (neodrživog) stanja u Bosni kritikom Ustava države Bosne i Hercegovine, tj. Anexa IV Daytonskog sporazuma. Ustav je, kaže pet članova Komisije, ”skiciran i usvojen bez uključivanja građana BiH i bez primjene procedura koje su mogle obezbijediti demokratski legitimitet”. Ustav je skiciran i usvojen dok su u Bosni bjesnili rat i genocid. Niti su u tome građani mogli učestvovati niti je kod njegovog donošenja mogla biti poštovana bilo kakva procedura. Potpisali su ga gospodari rata u Bosni, oni isti koji su Bosance pretvorili u nacionaliste. Umjesto da zali za nedostatkom demokratskih procedura i odsustva građana, Venecijanska komisija bi trebalo da kaže gdje je Evropa bila dok je Amerika ”izigravala demokratiju” i silila gospodare rata u Bosni da svojim potpisima okončaju krvavi rat.
Stavovi Komisije ne bi zabrinjavali da iza njih ne stoji Evropa. Isti oni (The Parliamentary Assembly of the Council of Europe) koji su pustili Bosnu da ratuje četiri godine, da jedan njen narod bude žrtva genocida, i da bude okupirana od strane dvije susjedne države, sada nalazu svojoj Komisiji da ustanovi da li su Daytonski sporazum i Ovlasti Visokog predstavnika ”nepomirljivi s demokratskim principima”, “da odrede u kojoj mjeri se ove prakse pridržavaju osnovnih principa Savjeta Evrope, posebno Konvencije o zaštiti ljudskih prava i fundamentalnih sloboda. Nadalje, Parlament traži od Venecijanske komisije da napravi opsežnu procjenu usklađenosti Ustava Bosne i Hercegovine sa Evropskom konvencijom o zaštiti ljudskih prava i fundamentalnih sloboda i Evropskom kartom o lokalnoj samoupravi, kao i efikasnosti i racionalnosti sadašnjih ustavnih i zakonskih aranžmana u Bosni i Hercegovini.” (15)
Ako Evropa hoće istinsku demokratizaciju, bez žrtvovanja multietničkog društva, ona u Bosni mora odustati od demokratije za neko vrijeme i opredijeliti se za protektorat, edukativni naravno. (16) Bosanci moraju učiti demokratiju još neko vrijeme i moraju se napraviti građanima da bi ova funkcionirala.
U protivnom, kao što potvrđuje ponašanje političara u RS u vremenu nakon objavljivanja Mišljenja Komisije, BiH bi mogla biti konačno podijeljena, RS možda zamijenjena za Sandžak, možda ustupljena kao nadoknada za izgubljeno Kosovo. Možda bi bilo i rata. Možda.
Međutim, svako ovo “možda” je vrlo dosljedno evropskoj politici “balkanizacije”, i zato poprilično izvjesno. (17) Podjela Bosne bi bila posljednja faza “balkanizacije” ili “europeizacije”, kako ja preferiram reci, Balkana. Ako se to dogodi Balkan će konačno postati Evropom, ali će zato Evropa izgubiti sve šanse da nešto nauči od Balkana i postane multietničko društvo gubeći ovu posljednju. Ako je pak Evropi stalo da se ukine Dayton onda je jedini put da se to i postigne da se počne s demontiranjem entiteta odmah. Sadašnje nepodnošljivo stanje nije posljedica Daytona, nego je Dayton rezultat nepodnošljivog stanja rata i genocida.
Izgleda da je Bosna, kao i Balkan, žrtva sujete. Amerikanci bi da se bosanski Ustav ne mijenja, jer je to ipak još jedna evropska država koju su oni napravili, a Evropljani bi da ga mijenjaju zato što su ga napravili Amerikanci. Kada se dvije sujete sudare, iz toga ne može ispasti ništa racionalno.***
Ako biste me pitali zašto se nisam vratio u Bosnu i na Balkan, ako već želim, i zašto se, najvjerovatnije, neću vratiti, onda ću vam navesti dva razloga. Ili možda samo jedan.
Razlog zbog kojeg se neću vratiti iz Evrope, Skandinavije, i Norveške, u Bosnu i na Balkan, jeste strah da ću ponovo doživjeti genocid, biti ubijen samo zbog svog imena, kao što mi je prijećeno. To je u stvari isti onaj razlog zbog kojeg želim i da se vratim - jer ne mogu da postanem ni sofisticirani europski, skandinavski, ili norveški nacionalist s ovakvim imenom…(18) Balkan je dio Evrope, ionako.
Fusnote:
L.S. Sravrianos, The Balkans since 1453, Hurst & Company, London 2000, str. 393-412.
L.S. Sravrianos, The Balkans since 1453, Hurst & Company, London 2000, str. 528-543.
Hugh Poulton, Who are the Macedonians? Hurst&Company, London, 2000
L.S. Stavrianos, ibidem, str. 405-406
Brendan Simms, Unfinest Hour – Britain and The Destruction of Bosnia, Allen Lane, The Penguin Press, London 2001
Sabrina P. Ramet and Letty Coffin, German Foreign Policy Towards the Yugoslav Successor States, 1991-1999, ”Problems of Post-Communism”, January/February 2001
Noel Malcolm, Bosnia – a Short History, Macmillan London Ltd, 1994
Brendan Simms, Unfinest Hour – Britain and The Destruction of Bosnia, Allen Lane, The Penguin Press, London 2001, str. 1-48.
Arne Johan Vetlesen, Bosnia-drap som selvoppfyllende profeti, ”Ny Tid”, 18. august 2005
Takis Michas, Unholy Alliance, Texas A&M University Press, 2002
http://www.venice.coe.int/docs/2005/CDL-AD(2005)004-e.asp
M.M., Batić: Koštunica još vlada uz pomoć Miloševića, Danas, Beograd, četvrtak, 6. oktobar, 2005; M.T., Sanjao drugačiju Srbiju, Danas, Beograd, četvrtak, 6. oktobar, 2005
Arne Johan Vetlesen, Bosnia-drap som selvoppfyllende profeti, ”Ny Tid”, 18. august 2005
David Chandler, Faking Democracy after Dayton, Pluto, 1999
http://www.venice.coe.int/docs/2005/CDL-AD(2005)004-e.asp
Dzemal Sokolovic, Social Reconstuction and Moral Restoration, in Džemal Sokolović, Florian Bieber, “Reconstructing Multiethnic Societies: The Case of Bosnia-Herzegovina”, Ashgate, 2001
“The International Community wanted to divide Bosnia-Herzegovina”, an interview with Mate Granić, “Bosnia Report, No.45.46, May-August 2005, London, p. 25-27
- “Vi lider av kronisk nasjonalisme”, an interview with Anders Johansen, “Hubro”, Magasin fra Universitetet i Bergen, 4/2004, p. 14-16
05.01.2006.
NAZAD NA POCETNU STRANICU ZBORNIKA
Napomena: Tekstovi koji vulgarno vrijeđaju: neku vjeru, navode na rasnu diskriminaciju i slično, ne dolaze u obzir.
Vaše priloge šaljite u TEXT ili HTML formatu na email: info@orbus.be
Page Construction: 29.12.2005. - Last modified: 07.12.2010.
