CRNOGORSKI MUSLIMANI U GRADAŠČEVIĆEVOJ BUNI

Piše: Mustafa Memić

Zmaj od Bosne - Husein-kapetan Gradaščević

Politika Osmanskog carstva u XIX vijeku, u većoj ili manjoj mjeri, bila je u svojoj osnovi u sjenci politike velikih sila. Ali, i pored buđenja nacionalne svijesti i jačanja nacionalnih pokreta, što je bilo prisutno i kod Muslimana u Bosni i Hercegovini, Osmanlije su i dalje nastojale da održe tzv. »milet-sistem«, u kojem se svi pripadnici islamske religije pokušavaju tretirati kao jedan narod pa prema tome i Muslimani Bosne i Hercegovine, Sandžaka i Crne Gore, a takođe i Albanci, koji pripadaju istoj religiji. Međutim, još od formiranja Bosanskog ejaleta, uspijevalo se očuvati određeno organizaciono jedinstvo većine Muslimana slavenskog porijekla i određeni oblici autonomnosti u sklopu Osmanskog Carstva. U sklopu s tim posmatrati i pokrete, bune i ustanke Muslimana u Bosni i Hercegovini, sa Sandžakom i sjevernom Crnom Gorom, koji su se javljali tokom XIX vijeka, kako u pokretu kojim je rukovodio Husein~kapetan Gradaščević tako u suprotstavljanju odlukama Berlinskog kongresa, sa učešćem Sandžaklija, sa pljevljanskim muftijom Šemsikadićem na čelu i Selmanovićem u odbrani Bosne, pokretu otpora Plava i Gusinja, solidarisanje Donjeg Kolašina, hercegovačkog ustanka iz 1882. godine, čija je baza bila u Bukovici kod Pljevalja, i drugo.

Muslimani sjeverne Crne Gore tridesetih godina XIX vijeka nalazili su se u sastavu Novopazarskog i Hercegovačkog sandžaka, čije je sjedište još bilo u ondašnjoj Taslidži (Pljevljima). Bili su organizovani u šest kadiluka u kojima je živjelo oko 138000 stanovnika, od kojih su nešto preko 97000 ili oko 66 odsto bili Muslimani. U gradovima (Taslidža, odnosno Pljevlja, Akova, odnosno Bijelo Polje, Kolašin, Plav, Gusinje i Berane koje je podignuto 1862. godine, dok je Rožaje, kao gradsko naselje, tek bio u formiranju) učešće muslimanskog stanovništva iznosilo je čak 79 odsto).

I u granicama Osmanskog Carstva, tokom prvih tridesetak godina XIX vijeka, dogodilo se nekoliko ustanaka, među kojima prvi i drugi srpski ustanak, nemiri u Vlaškoj i Moldaviji, pobuna u južnoj Albaniji, ustanak u Grčkoj iz 1821. te pokret Bosanaca protiv reformi sultana Mahmuda II i za autonomiju Bosne i Hercegovine.

Donoseći odluku da se i oružano suprotstave sultanovim reformama, Bosanci su istovremeno odlučili da »pozovu u svoje kolo i mustaj-pašu Škodru«, a ovaj je taj poziv jedva dočekao, jer se inače pripremao da se suprotstavi osmanskoj centralnoj vlasti i u vezi s tim obezbijedio određenu podršku nekih evropskih država i egipatskog princa Mehmed-Alije, koji je svojim porijeklom bio iz Albanije. Sultan Mahmud pokušao je da Bušatliju privoli na svoju stranu pa je obećao da će mu ustupiti Dukadin, Elbasan, Debar, Ohrid i Trgoviše (između Novog Pazara i Rožaja). I pored toga skadarski vezir javno se deklasirao protiv sultana. U izvještaju koji je iz požeške nahije upućen knjazu Milošu Obrenoviću 1. decembra 1826. godine saopštava se »da je vezir skadarski sa Sarajlijama jednak u potajnom razgovoru.« I već 3. decembra iste godine knjaz Miloš je obaviješten »da je sultan pozvao podanike u borbi protiv Bošnjaka.« Uputio je kako se ističe ferman gradovima, pozivajući one koji su mu ostali vjerni »protiv osionih Bošnjaka«, proklinjući »svaki odžak u Bosni od kada bi hodža na džamijskoj munari i jezan proučio do vremena onoga u koji bi carevu zapovijest primili.« U jednom izvještaju stoji da su se pobunjeni Bosanci čak obratili austrijskom caru.

Pokret Bosanaca nije mimoišao ni područja Sandžaka i sjeverni dio Crrne Gore. Još januara 1827. godine javljeno je da su Kolašinci prišli Sarajlijama. Na ovom području nije tada bilo spahija, niti janjičarskih ognjišta. Reforme su prema tome njih neposredno mogle pogađati samo u onom dijelu koji se odnosio na odijevanje i način života i kasnije zahtjevi koji su se javljali u vezi s autonomijom Bosne i Hercegovine, jer su i oni bili dio Hercegovine. Među Kolašincima, najizrazitije pristalice Bosanaca bili su oni iz bratstva Micana (Hrapovići, Boškovići, Memići i drugi), čija je postojbina u predjelu Tare i za koje se smatra da su tu još iz predslavenskog perioda. Njihov buljuk-baša Hajdar Mican sa 100 ljudi nalazio se u Pljevljima. Kada je Osman-paša napao na Kolašince, njima su u pomoć Pritekli Moračani. Samo nekoliko mjeseci kasnije javljeno je da su iz Pljevalja i Čajniča »privedeni protivnici nizama«, a Husein-kapetan Gradaščević je pri povratku sa Kosova posjekao nekoliko članova iz vladajuće begovske porodice Selmanovića, pa bi se moglo zaključiti da je u Pljevljima situacija bila rovita i promjenljiva, mada je i vezirov delibaša sa alajbegom Tankovićem ispoljio svoj gnjev na Pljevlja i porušio im sve kafane i odžake u njima. To je najvjerovatnije bila organizovana akcija, jer je tako tada urađeno i u Prijepolju, Sjenici i Novoj Varoši. Prema Kolašinu su preduzeli posebne odmazde - zabranili su im trgovinu sa otalim mjestima.

Bjelopoljci, Gusinjci, Plavljani i Vasojevići prilaze pokretu Bosanaca

Pokretu Bosanaca prišli su Bjelopoljci, Gusinjci, Plavljani i Vasojevići. Pokret Gusinjaca, Pljevljara i Vasojevića predvodio je gusinjski kapetan Đulbeg Šabanagić, a Bijelo Polje muselim Sulejmanaga Ajanin Kučević. Đulbeg je predvodio 700 boraca - 350 iz Gusinja, 200 iz Plava i 150 iz Vasojevića. Na čelu Vasojevića bio je Lakić Vojvodić, ali su se oni borili pod Đul-begovom zajedničkom komandom. Nije bilo uobičajeno da hrišćani zajedno idu u borbe sa muslimanima. Vasojevići su, međutim to dobrovoljno radili iz posebnih prijateljskih odnosa prema Đulbegu. Zajedno su sa Đul-begom učestvovali u gušenju grčkog ustanka, ustanka u južnoj Albaniji pod vođstvom Alipaše Tepelina pa i u borbi protiv Rusa u rusko-turskom ratu 1829. godine. Tu nije bilo nikakvog utjecaja ni iz Crne Gore ni iz Srbije, mada je preko njih knjaz Miloš Obrenović održavao vezu sa Đul~begom gusinjskim i preko ovog sa Skadrom. Karakteristično je da sa Lakićem Vojvodićem nisu učestvovali tzv. »Ašani« starosjedilačko srpsko stanovništvo u gornjem Polimlju koje je isticalo da plaća »glavarinu«, odnosno harač« te da je oslobođeno vojne obaveze. Pretpostavlja se da je sa Vojvodićima učestvovao i dio Vasojevićkih Muslimana, koji su tridesetak godina kasnije, kada su ovi krajevi ušli u sastav Crne Gore, pokršteni i prevedeni u pravoslavnu religiju.

Na Đul-bega je uticaj imao Mustafa-paša Bušatlija. Sa Sulejman-agom Kučevićem Muslimanom bilo je 100 Bjelopoljaca. Oni su Husein-kapetana dočekali u Novom Pazaru. O angažovanju Gusinjaca, Plavljana, Vasojevića i Bjelopoljaca kancelarija knjaza Miloša informisana je iz Čačka, 4. juna 1829.godine. Kada je bosanska vojska sa Husein-kapetanom Gradaščevićem iz Novog Pazara pošla prema Kosovu, Gusinjci, Plavljani i Vasojevići pošli su prema Peći i Mitrovici, na tom putu razbili su osmanske jedinice i u Banjici se sreli sa Husein-kapetanom, Smail-aga Kučević, udruživši se sa Kolašincima, porazio je sultanove snage koje je predvodio Kaftan-aga.

Od svih krajeva u sjevernoj Crnoj Gori, u kojima su živjeli Muslimani, jedino su Rožajci branili reforme sultana Mahmuda II i organizovano se borili na strani sultana. U tome su se isticala dva brata Ganića Avdaga i Ibrahim-aga i neki Čolaković. Oni su predvodili muslimanska bratstva u tom kraju, koja su svojim porijeklom iz Kuča i Klimenta. Sarađivali su sa Abdul-Rezak pašom u Peći, dok je njegov rođeni brat Arslan-paša bio protv reformi i sarađivao je sa gusinjskim kapetanom Đul-begom.

Rožajci su svojom borbenošću pouzdano djelovali pa su sultanove snage željele da ih uključe i u svoje redove kao plaćenu vojsku. Međutim, situacija se vrlo brzo izmijenila i na tom prostoru, jer su na teren Bihora i Pešte stigli Hasan Hot sa 750 i Husein Hot sa 600 boraca. Oni su kao pristalice skadarskog vezira Bušatlije u Bihoru i Peštri uspostavili vlast, a Hasan se proglasio zabitom. Svi oni koji im se nisu pokorili bili su izloženi maltretiranju, a neki Hadrovići iz Gornjeg i Dupljaci iz Donjeg Bihora su čak i obješeni. Nešto kasnije zauzeli su i Peć. Time je i položaj Rožajaca, odnosno Ganića i Čolakovića, kao pristalica sultana, postao beznadežan. I već 3l. maja 1831. godine iz manastira Studenice knjazu Milošu je upućen izvještaj u kojem je pored ostalog stajalo da je vojska na tom prostoru imala 10 do 12 hiljada boraca, a da je ». .. u petak veče Husein Hot sa indatom na Peć udario i da su četiri rožajska i bihorska poglavara Husein-kapetana na pokornost došli, moliti se za oproštenje, uzimajući kabajet (krivicu) na sebe, budu oprošteni i prime se bosanskog tarafa, s obećanjem da će mu vojska u pomoć dati.« čitav prostor sjeverne Crne Gore bio je nakon toga na strani pokreta koji su predvodili Husein-kapetan Gradaščević i Mustafa paša Bušatlija.

Odnos kneževine Crne Gore i Srbije prema pokretu Bosanaca i Skadrana

Odnos kneževine Crne Gore i Srbije prema pokretu Bosanaca i Skadrana bio je različit. Crnogorski vladika Rade Petar II Petrović Njegoš u želji da uspostavi saradnju sa pokretom Bosanaca protiv centralne osmanske vlasti poslao je u Travnik kao svog izaslanika igumana Đurđevih Stupova kod Berana Mojsiju Zečevića, čije je rođeno ime Miloš. Pod tim imenom je hajdukovao i bio jedan od četovođa. Kasnije je sarađivao sa Đulbegom Šabanagićem i pod njegovom komandom, sa Lakićem Vojvodićem, učestvovao u gušenju ustanka u južnoj Albaniji, u Beratu. Dobio je odobrenje da opravi manastire, zakaluđerio se, proglasio igumanom i promijenio ime. Nakon toga zapalio je konake Đul-begove u Budimlji, prebjegao Njegošu na Cetinje i preuzeo ulogu Njegoševog izaslanika kod Huseina-kapetana Gradaščevića. Iz manastira Studeno i arhimandrit Vasilije Popović, javio je knjazu Milošu 2. juna 1831. godine:

»Narod je najviše smutio iguman Mojsilo (On je) Hasanagi Đulbegoviću (sin Đulbegov) poručio: dobro se drži, eto mene na ter Tvoj je babo razkopao moju kuću, ja ću i tvoju i babovu.« (Odnosi se na paljevinu manastira »Đurđevi Stupovi« koji je kasnije zapalio Hasan Hot u znak odmazde nakon što je iguman Mojsilo zapalio konake Đul-bega Šabanagića u Budimlji.)

Anagažujući hajduka Miloša Zečevića, odnosno kasnije igumana Mojsila kao svog izaslanika, Njegoš je najvjerovatnije očekivao da će pod formom saradnje ili zajedničke borbe protiv Osmanlija, od Bosanaca dobiti veće količine municije i eventualno naoružanje. Do toga, međutim, nije došlo. Iguman Mojsilo prvi put je bio u posjeti Bosancima još januara 1828. godine.

I dok je vladika Rade Petrović Njegoš na taj način sarađivao s rukovodstvom pokreta Husein-kapetana Gradaščevića, dotle je sa dijelovima toga pokreta na terenu Crne Gore imao sasvim obrnut, odbojan odnos. Već je spomenuto da je između Kolašinaca i Moračana bilo uspostavljeno određeno prijateljstvo i saradnja. Međutim, kada je Kolašincima kao saradnicima Huseinkapetana zaprijetila opasnost od sultanovih snaga, oni su svoje komšije i prijatelje Moračane zamolili da im prime i u planine sklone: žene, djecu i starce. Moračani to nisu smjeli da prihvate bez saglasnosti vladike na Cetinju. Vladika je, međutim, preko igumana Moračkog manastira Dimitrija Radojevića, saopštio da se Moračani u to »ne miješaju«, pa djeca i žene kolašinskih Muslimana nisu dobili utočište od svojih komšija i prijatelja.

Knjaz Miloš je imao sasvim drugačiji stav u odnosu na pokret Bosanaca. On je od njih preko Ali-paše Vidajića, dobio pismenu poruku da u određenoj formi sa njima sarađuje. Miloš, ne samo da je odbio saradnju, nego je pobunjenim bosanskim begovima savjetovao »vernost sultanu«, prekoravajući ih što su ustali protiv sultana, svoga zaštitnika, a za saveznika uzeli svoga dušmanina, aludirajući pri tome na saradnju sa crnogorskim knezom i pri tome se veoma odbojno, pa i pogrdno izjasnio igumanu, odnosno hajduku »Mojsilu«, ukazujući da je taj hajduk~iguman zapalio konake svog »dobro činitelja« Đul-bega Šabanagića, koji mu je prije toga pomagao da manastir sagradi i ne skrivajući da je Đul-beg i lični prijatelj Milošev. Moguće da je takav odgovor Milošev rezultirao iz dinastičke suverenosti prema Njegošu, a i zbog toga što je knjaz Miloš Limsku dolinu smatrao svojom interesnom zonom, što je sa Muslimanima u Bijelom Polju i Gusinju održavao permanentne kontakte i preko njih sa Bušatlijama u Skadru, a takođe i sa Vasojevićima, o čemu je sačuvana brojna izvorna istorijska građa, pa se ljubomorno odnosio prema miješanju vladike Njegoša na ovaj prostor. No, pored svega toga, knjaz Miloš je u odnosu na pokret Bosanaca bio i dvoličan, bilo zato što je bio pod kontrolom osmanskih paša pa je pisao i protiv sopstvenih ubjeđenja, bilo što je i stvarno želio da se Bosanci i Osmanlije međusobno što više iskrvare videći u tome i sopstveni interes. On je Osmanlijama čak predlagao da mu se dozvoli da sa srpskim jedinicama interveniše u Bosni i uspostavi red. Sve to nisu samo pretpostavke, već se one mogu potkrijepiti i izvornom istorij-skom građom.

U ime »svog Sabora« (bosanskog) knjazu Milošu Obrenoviću odgovorio je, preko Vase Popovića, Đul Mustafaga iz Sarajeva (odgovor je pisan iz Novog Pazara 1. juna 1831. godine), ističući pored ostalog:

»Mi kuda smo naumili odlaziti (poći), zato nas nitko neka ne smeta niti nas pak more zato umoliti. Zato nije potrebno smetati nas niti nam pak na putu smetnju činiti, kada mi sa svakim u komšiluku smirom sjedimo, Zato ljubazni dostu Vasa vazda je bolje da živimo ako hoćete u komšiluku lijepo, kao što mi svi zahtijevamo tako da u miru s vama živimo, tako moraš ustmeno našemu dostu Milošu kazati, «

Iz pisma knjaza Miloša arhimandritu Milentiju vidi se da je Miloš dobio protestno pismo i od samog Gradaščevića, koji ga je nazvao murtatinom (nevjernikom) i da mu »zabranjuje da mu više piše o tome«.

Odgovarajući arhimandrit manastira Studenice i Milentiju Vasi Popoviću na kritike koje mu rukovodioci pokreta otpora upućuju zbog sadržaja odgovora koji im je uputio, Miloš Obrenović je pisao : »A ja moram onako pisati kao što sam pisao i što veli Gradaščević, da mu nilkada više ne pišem, nek' mu kažu, da ću morati i deset i dvadeset puta pisati, i pretiti, i vikati na njih, zašto carski čovek sedi ovde, i diktira šta da radim i govorim, i on da je na mom mestu morao bi isto ovako postupiti kao što ja postupam, no on nek' ne gleda ni na moja pisma ni na moju viku, - pretnju, već neka radi svoga posla, njemu nije oklevati, no brže bolje napredovati, ne bi li čas pre Skadraninu u pomoć došli.. .«

Međutim, i pored činjenice da je kritike i »savete« rukovodiocima pokreta Bosanaca knjaz Miloš pisao da bi se dodvorio sultanu, a da se istovremeno posebno obraćao pojedinim rukovodiocima pokreta i podsticao ih na borbu protiv sultana, stoji i činjenica da je istovremeno preko arhimandrita Milentija potajno preporučivao »da vešto zavađaju Turke« i podsticao njihove međusobne obračune, Što je posebno pokazivao i u odnosima sa novopazarskim Ejub-pašom.

Upadljive su riječi Husein-kapetana Gradaščevića u pismu koje je 27. maja 1831. godine uputio knjazu Milošu kojim mu je zabranio da mu više ne piše »o tome« (da se ne protivi odlukama sultana), a zatim svoje pismo završava ». .. da se Bosna zaklela umrijeti i izginuti u Muhamed-Mustafinoj vjeri, a ne u onoj koju hoće murtati da im nalože, i koja im se od cara ne nalaže, već od njegovih murtata, najposle veli da oni na cara i ne idu već na murtate, da njih istrijebe.«

Dvije su stvari iz ovog pisanja značajne:

a) da su bosanski Muslimani, a time i Muslimani Crne Gore koji su im se pridružili i vjerno ih slijedili, bili duboko privrženi islamskoj religiji. Ta privrženost nije bila zavisna od položaja i stava sultana i osmanske države od kojih su oni ovu religiju prihvatili. Oni su prema tome, bili spremni da ostanu privrženi islamu čak ako ga Osmanlije, kao nosioci islama na Balkanu i odbace i da se za njega žrtvuju (»umrijeti i izginuti«). To još jednom pokazuje da nisu bila realna predskazivanja da će pripadnici islamske religije u Bosni, Crnoj Gori i Sandžaku lako napustiti islam i preći u hrišćanstvo kad Osmanlije budu protjerani iz ovih krajeva. Pripadnost islamu je bila nešto dublje i trajnije i pogrešno ga je poistovećivati sa priznavanjem i pripadanjem osmanskoj državi, koje je bilo, zavisno od određenih društvenopolitičkih uslova. Ovo, takođe potvrđuje da Muslimani ovih krajeva nisu na islam prelazili nasilnim metodama, ili pod prinudama, jer ako bi to bilo tačno teško bi bilo objasniti zašto su boreći se za islam branili i od onih koji su im ga objektivno mogli naturiti i zašto su u njegovu odbranu bili spreman i »umrijeti i izginuti«?. Više bi se moglo govoriti o njihovom religijskom fanatizmu u odbrani izvornih principa islama, nego o njihovoj spremnosti da ga se odreknu.

b) druga karakteristika koja se uočava je isticanje da se oni ne bore protiv Cara, već da žele da istrijebe one koji su izdali, reklo bi se staru, vijekovima primjenjivanu islamsku tradiciju. Oni, očito, nisu prihvatili unošenje zapadne, umjesto orijentalne civilizacije, a kroz to i promjene u pravnom, ekonornskom i upravnom sistemu. Nejasno je koliko je to u datim uslovima objektivno bilo moguće uspješno izvršiti i koliko je ono što se mijenjalo bilo progresivnije.

Ovom prilikom nećemo pratiti pokret Bosanaca kompleksno jer to nije predmet ovoga rada, ali, radi cjelovitosti uvida, nužno je spomenuti da i pored dogovora o zajedničkoj akciji Bosanaca i Skadrana, ona ipak nije zajednički i koordinirano izvedena i to je bio njen veliki nedostatak. Iz razloga koji nisu objašnjeni, a najvjerovatnije iz pogrešne procjene situacije i odnosa snaga, a uz to slavoljubivosti Mustafe-paše Bušatlije, koji se zanosio mišlju da preuzme prijesto sultana, on je preduhitrio zajedničku akciju. Njegova vojska od 30000 boraca stigla je u Prizren 26. marta, prošla kroz Skoplje i kod Babin-hana (Babino), između Prilepa i Velesa, 21. aprila 1831. godine doživjela težak poraz. Bušatlija je izgubio 16000 vojnika (14000 zarobljeno, a 2000 je poginulo). S ostatkom vojske vratio se preko Prizrena u Skadar, gdje se zatvorio u tvrđavu »Rozefat«. Kasnije se predao i završio u Austriji. Bio je to i kraj vladajuće porodice Bušatlija.

Karakteristična je poruka koju su uputili sultanu :

»Budi nam car kako su dosadašnji carevi bili, a nemoj nas tjerati u kaure, tako ti tvoje lipe vjere.«

Činjenica da je Mustafa-paša kao saveznik, otpao i da je doživio težak poraz, iako je brojčano bio nadmoćniji od Bosanaca, nije obeshrabrila pokret kojem je na čelu stajao Husein-kapetan Gradaščević. Naprotiv, 40 dana poslije poraza Bušatlije, jedan od najbližih saradnika Husein-kapetana (Đul-Mustafaga), pišući protestno pismo kneževskoj kancelariji Obrenovića, ne ostavlja nikakve sumnje i kolebanja, ističući da odlaze tamo kuda su naumili i da ih na tom putu niko ne može spriječiti. Sedam dana kasnije arhimandrit Milentije iz Karanovaca, obavještavajući da je Husein-kapetan sa vojskom krenuo, navodi njegove riječi: »Škodra-paša kud je ne znamo i što se razbio ne marimo. Mi smo ovaj Tertip u Bosni bez njega učinili«, ističući zatim da je ».... pristao i bez nas pošao ... .« te da je bitku i ». ... sam dobio, nama bi sve jedno bilo, strugare kao i mestvari na glavi trpjeti.«

Prvi značajniji uspjesi

Već početkom marta 1831. godine pokret Bosanaca sa Huseinom-kapetanom Gradaščevićem na čelu imao je potpunu vlast u 29 kapetanija u Bosni, koje su prema jednom dokumentu okupljale 70000, a prema drugom 80000 boraca. Bosanska vojska je do Novog Pazara došla bez otpora. Javljeno je da je 25. maja prošla kroz Sjenicu i da je u čast njihovog odlaska ispaljeno pet topovskih plotuna. U Novom Pazaru ih je bilo 12000 boraca, a drugi izvori tvrde dvostruko više. U Banjskoj su ih, kako je objašnjeno, dočekali Gusinjaci, Plavljani i Vasojevići, dok su Pešterci i Bihorci pošli u napad na Peć. Bosanci su 22. juna 1831. godine imali odlučujuću bitku sa osmanskom vojskom na Kosovu, kod mjesta Lipljan i tu su izvojevali potpunu pobjedu. No, nezavisno od izvojevane vojničke pobjede, koja je prvenstveno rezultirala iz njihove borbenosti i visokog borbenog morala, oni su se, ipak, preko Novog Pazara, Prijepolja i Pljevalja ponovo vratili u Bosnu, ističući u prvi plan programska opredjeljenja za državnu autonomiju Bosne i Hercegovine u sastavu Osmanskog Carstva, da i oni dobiju ista prava kao ona što je uživala Srbija, iako pokušaji zajedničkog nastupa sa Srbijom, zbog politike Miloša Obrenovića, nisu uspjeli.

Pokret je uspijevao da održi svoju vlast i neku vrstu slobodne teritorije nešto više od 13 mjeseci (od 26. marta 1831. do 4. juna 1832. godine), kada je ugašen, u prvom redu zahvaljujući angažovanju hercegovačkih prvaka Ali-bega (od tada Ali-paše) Rizvanbegovića, i Samil-age Čengića.

Mi smo ovaj pokret posmatrali sa stanovišta njegovog uticaja na Muslimane u Crnoj Gori i njihovog učešća u njemu. Pošto je to pokret u kojem se Muslimani Crne Gore prvi put javljaju kao učesnici na čitavom prostoru sjeverne Crne Gore, pokušali smo da objasnimo njegove bitne sadržaje, karakteristike i nosioce. Kvalifikovali smo ga pokretom, jer smo na osnovu izvršene analize došli do zaključka da termin »pobuna« nije adekvatan, kako zbog njegove prostorne i vremenske komponente (zahvatio je prostor od Bihaća do Gusinja i Rožaja, a trajao više od 13 mjeseci), tako i po njegovim nosiocima (oko 80000 boraca sa približno 400000 do 500000 stanovnika).

Ovom se pokretu zamjera da se programski opredjeljivao za zaštitu spahijskog sistema i janjičarskih ognjišta, kao da su i ostali pokreti bili nacionalno i socijalno besprijekorno čisti. Pri tome se metodom objektivne analize ne istražuje u čemu je bila prednost čifluka u odnosu na spahijski sistem, šta je ova promjena značila za razvoj proizvodnih snaga i u čemu je poboljšavala položaj neposrednih proizvođača na zemlji, te u čemu su bili progresivniji odredi Omer-paše Latasa, neposredno podvrgnuti centralnoj vlasti, u odnosu na osamostaljenu moć janjičarskih odžaka. Razmatranja koja smo vršili dovela su nas do zaključka da reforme nisu uspjele da obezbijede kvalitativne promjene u Osmanskom Carstvu. Ono je iz raznih razloga i pod raznim uticajima pokušavalo da jedan feudalno-orijentalni sistem, čija je pravna i idejna osnova zasnovana na islamu, mijenja mehanizmima kapita lističkog sistema, izgrađivanog u uslovima zapadne civilizacije, potcjenjujući vijekovima izgrađenu tradiciju, čak u odijevanju i načinu života, koja nije uvođena administrativnim mjerama centralne vlasti pa, normalno, takve mjere, ako nisu pripremljene i objašnjene, shvataju se kao napuštanje nečega što se smatra sastavnim dijelom svog etničkog subjektiviteta, kao nasilno tjeranje u »tabor« protivnika pa time i kao izdaja.
 

Pokret Bosanaca nedovoljno je istraživan

Pokret Bosanaca nedovoljno je istraživan i nedovoljno prisutan kao dio pokreta u nacionalnoj emancipaciji Južnih Slavena i u njihovoj borbi za rušenje osmanske vlasti. Naprotiv, u prvi plan se ističe njegova programska orijentacija za konzerviranje postojećih odnosa, dok se istovremeno prešutkuje mobilizacija snaga koju je uspio da izvrši protiv osmanske zavojevačke vlasti, na neposredno konfrontiranje s njom pri tome na maksimalno angažovanje da ta borba preraste u zajedničku borbu sa Srbijom i Crnom Gorom protiv osmanskog zavojevača.

Prilikom ocjene ovog pokreta ističe se da su njegovi ciljevi bili ». . . mješavina zahtjeva za očuvanje tradicionalne islamske osnove turske države, sa nedorečenim nagovještajima da žele državnu autonomiju Bosnu i Hercegovinu ... .« pa se čak ističe da je Husein-kapetan bio religiozan i da je klanjao, dok istovremeno crnogorskom oslobodilačkom pokretu nije smetalo što su ga vodile vladike i mitropoliti i kao da i u drugim pokretima, tokom prve polovine XIX vijeka, nije bilo »mješavine zahtjeva« religiozne i nacionalne osnove i kao da je samo kod Bosanaca u nacionalnom pokretu bila prisutna religija.

Prešutkuje se pri tome činjenica da su u pokretu Bosanaca učestvovali: dobrovoljački odredi srpskih seljaka u Bosni, a izgleda i Hrvata, te da je 16 vođa srpskih seljaka, koji su nakon gušenja ustanka prešli u Beograd, predato od knjaza Miloša osmanskim vlastima, radi udvaranja Osmanlijama i sticanja njihove blagonaklonosti na životima srpskih ustanika, a osmanske vlasti su ih internirale u Anadoliju.

I pored toga, Husein kapetan, koji se zajedno sa Srbima borio protiv osmanske vlasti, za neke srpske istoričare ostao je navodni konzervativac, a Miloš Obrenović, koji je trgovao, srpskim glavama, zauzeo je značajno mjesto u istoriji. Bosanskom pokretu se ne mogu pripisati samo zahtjevi »za očuvanje tradicionalne islamske osnove«, jer da je tada prihvaćena inicijativa o zajedničkoj borbi Bosanaca, Srba, Albanaca i Crnogoraca, ona bi sigurno dovela, ne samo do bržeg nacionalnog buđenja naroda na Balkanu, već i do njihovog nacionalnog oslobođenja znatno prije od balkanskog rata. Na žalost, Srbija i Crna Gora nisu bile spremne da se zajedno sa Bosancima, odnosno Muslimanima, bore protiv osmanskog zavojevača, već im je više odgovaralo da i Bosance i Muslimane u Crnoj Gori poistovjećuju sa zavojevačem kao »poturicama«, da »čiste zemlju od nekrsta« i da eksproprišu njihovu imovinu. Ne može se, međutim, negirati da je ovaj pokret dao svoj prilog rušenju osmanske države, ne samo što je bar za određeno vrijeme razvlastio njene organe vlasti na jednom širokom prostoru, što je jedan dio njenih snaga angažovao za gušenje ovog pokreta išto im je nanio određene gubitke u ljudstvu i materijalu, već u prvom redu zbog toga što Bosna više nikad nije imala onu ulogu i značaj u odbrani Osmanskog Carstva kao ranije.

Ne može se jedan pokret svesti na pokret spahija, ako je u tom pokretu učestvovalo oko 70 000 seljaka i u svakom slučaju manje od 1 000 spahija i feudalnih vlastelina kapetana, koliko ih je tada moglo najviše biti, a ta seljačka masa je prešla put od 400 do 500 km, stupila u oružani sukob sa državom, sultanovom vojskom, u toj borbi pokazala visok nivo izdržljivosti i borbenosti i pobijedila carsku vojsku. Takav odnos slobodnih seljaka i raje, muslimana i hrišćana, ne bi bio normalan ako bi bio motivisan zaštitom spahijskih privilegija. To samo pokazuje površnost i neobjektivnost takvih stavova i zaključaka.

Pokret Bosanaca i Albanaca pozitivno su uticali na demokratska kretanja u Osmanskom Carstvu. To se u prvom redu odrazilo prilikom donošenja ustavnog zakona poznatog kao »Hatti šerif od Gülhane«, kojim su pravno iz jednačeni svi stanovnici osmanske države, a Srbija dobila svoju prvu unutarnju samostalnost, kao i kasnije nastojanje da se odnosi unutar Osmanskog Carstva počinju demokratizovati.

»Oslobođenje«. Sarajevo, 19.1I., 21.1., 22. 1. 1991.

Obradio za Glas dijaspore: Salih Čavkić

Coded in Central European Windows-1250

Bosanski jezik: "Čuvaj rode jezik, iznad svega, u njem živi, umiri za njega." (Salihaga, Preporod 1901.)

 

©Copyright by ORBUS Belgium®
Any copying or reproduction without permission is strictly prohibited
Page Construction:22/04/2004 - Last modified: 22/11/2011